Lễ hội Ná Nhèm ở Lạng Sơn là một trong những lễ hội độc đáo và giàu ý nghĩa nhất của vùng đất biên giới, thu hút sự chú ý không chỉ bởi nghi lễ đặc biệt mà còn bởi những câu chuyện lịch sử bi thương được lưu truyền. Tuy nhiên, gần đây, hình ảnh về lễ hội này đã bị ảnh hưởng bởi hành vi phản cảm của một số du khách, khiến nhiều người lo lắng về sự mai một tinh thần nguyên sơ. Bài viết này sẽ mang đến cái nhìn toàn diện về lễ hội Ná Nhèm, từ nguồn gốc, ý nghĩa tín ngưỡng đến diễn trình và giá trị di sản, giúp độc giả hiểu rõ hơn về một phần văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Có thể bạn quan tâm: Cách Nấu Bún Chả Cá Miền Trung Chuẩn Vị: Hướng Dẫn Từ A Đến Z
Có thể bạn quan tâm: Bánh Kem Sinh Nhật Độc Lạ: Top 7 Mẫu Thiết Kế Đáng Thử Nhất
Lễ Hội Ná Nhèm Là Gì?
Lễ hội Ná Nhèm (còn gọi là lễ hội rước “của quý”) là một lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm vào ngày rằm tháng giêng tại đình Làng Mỏ, xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Điểm đặc biệt nhất của lễ hội này là việc rước “sinh khí thực nam” (tàng thinh) và “sinh khí thực nữ” (mặt nguyệt) – những mô phỏng bộ phận sinh dục nam và nữ – trong nghi lễ cúng vua. Đây không phải là lễ hội mang tính chất khiêu khích, mà là một nghi thức tín ngưỡng cổ xưa, thể hiện khát vọng trường tồn của một dòng họ trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt. Lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2026, khẳng định giá trị văn hóa – lịch sử sâu sắc của nó.
Có thể bạn quan tâm: Quê Bác Hồ Ở Nghệ An: Di Sản Tình Cảm Và Lịch Sử
Nguồn Gốc Lịch Sử: Dấu Ấn Của Nhà Mạc
Lễ hội Ná Nhèm bắt nguồn từ câu chuyện về con cháu nhà Mạc – triều đại vắn bóng sau thời kỳ hậu Cao Bằng (khoảng năm 1677). Khi chúa Mạc bị nhà Lê thay thế, các con cháu dòng họ này, chủ yếu là họ Hoàng và họ Bế, đã phải trốn chạy, thay tên đổi họ để tránh họa tru di. Trong nỗi lo sợ bị xóa sổ hoàn toàn, họ đã tìm đến một hình thức tín ngưỡng đặc biệt để cầu xin được sinh sôi, nảy nở và khôi phục vương triều. Sinh thực khí nam – nữ được sử dụng trong lễ hội chính là biểu tượng cho sự phồn thực, được dùng để cúng vua tổ, thể hiện lời cầu nguyện “xin vua che chở cho dòng họ, để được tiếp tục sinh sôi, nảy nở”. Đây là một mật mã văn hóa tinh tế, được các bậc tiền nhân sáng tạo ra để lưu giữ hồn cốt dân tộc trong thời kỳ tàn khốc. Sự hiện diện của nghi lễ này cho thấy sức sống mãnh liệt của tín ngưởng bản địa, vượt qua cả áp lực của Nho giáo lúc bấy giờ.
Có thể bạn quan tâm: Lễ Hội Gò Đống Đa Tưởng Nhớ Ai? Ý Nghĩa Và Diễn Biến Chi Tiết
Ý Nghĩa Tín Ngưỡng: Khát Vọng Trường Tồn và Phồn Thực
Về bản chất, lễ hội Ná Nhèm xoay quanh hai tín ngưỡng cao nhất: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng phồn thực. Trong nhiều hệ tư tưởng tôn giáo, phồn thực thường bị xem là tục lý, nhưng ở đây, nó trở thành trung tâm của một nghi lễ thiêng liêng. TS Bàn Tuấn Năng – người có công phục dựng lại lễ hội – nhấn mạnh: “Đỉnh cao của tín ngưỡng tập trung ở đây là khi đến đường cùng, tôn giáo ngoại lai sẽ phải dành chỗ cho tín ngưỡng bản địa, mà cao nhất là 2 tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và phồn thực”. Việc đem sinh thực khí nam nữ đi cúng vua là một hành động “xé rào”, vượt qua mọi rào cản văn hóa và tôn giáo để bảo tồn mệnh hệ dòng họ. Đây không phải là sự dung tục hóa, mà là một thông điệp nhân văn sâu sắc về sự sống còn, về khát vọng được sinh sôi và phát triển của con người trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Ba Điểm Đặc Biệt Không Có Nơi Nào Có
Theo phân tích của TS Tuấn Năng, lễ hội Ná Nhèm có ba đặc điểm độc nhất, khiến nó trở thành bảo tàng sống về văn hóa dân tộc:
Thứ nhất, đây là lễ hội duy nhất ở Việt Nam hiện nay, con cháu nhà Mạc được hô “Vạn Tuế” với vua tổ của mình. Hành động này không chỉ là lễ nghi, mà còn là sự khẳng định về mặt tâm linh, một lời công khai thừa nhận nguồn gốc và lòng trung với tổ tiên.
Thứ hai, lễ hội này sử dụng mô hình khí giới (gươm, đao) như thật để diễn trò. Những thanh đại đao được thờ trong đình Làng Mỏ và được sử dụng trong các màn diễu võ, tượng trưng cho sức mạnh quân sự của dòng họ trong quá khứ, đồng thời cũng là biểu tượng cho sự bảo vệ và khát vọng khôi phục.
Thứ ba, và quan trọng nhất, đây là lễ hội duy nhất đem sinh thực khí nam nữ đi cúng vua. Đây là điểm then chốt, thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa và nhu cầu sinh tồn, biến một biểu tượng nhạy cảm thành một phần thiêng liêng của nghi lễ.
Ba điểm này kết hợp tạo nên một lễ hội không thể sao chép, mang dấu ấn lịch sử và văn hóa riêng biệt của người dân vùng biên giới Lạng Sơn.
Diễn Trình Lễ Hội: Một Lễ Nghi Đầy Màu Sắc
Lễ hội Ná Nhèm diễn ra theo một quy trình nghiêm ngặt, phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng. Diễn trình có thể tóm lược như sau:
Buổi sáng sớm ngày rằm tháng giêng, các ông Mo, ông Hội và bốn anh Tưởng (những trai tráng trong làng được chọn, trong năm làm nhiệm vụ này không được lấy vợ) sẽ ra miếu Mỏ Vằn thắp hương, xin nước tiên từ mỏ nước Bó Vằn và rước về đình Làng Mỏ. Điểm đặc biệt là ở đình Làng Mỏ, ngoài lư hương thường thấy, còn thờ hai thanh đại đao, và việc thắp hương cho Thành Hoàng phải qua bốn anh Tưởng, không ai trực tiếp thắp hương.
Phần Hội bắt đầu khi từ dưới khe suối, hai đoàn quân mai phục xông lên, diễu võ với gươm và đại đao (gọi là mác). Đi đầu là hai ông tướng tượng trưng cho nước Ngô và nước Lào. Đoàn quân sẽ khênh các đồ lễ như cây bông, cây ngô, cây khoai, cây lúa, kén tằm, và đặc biệt là sinh thực khí nam – nữ (tàng thinh – mặt nguyệt). Khoảng gần trưa, đoàn đến miếu Tam Tiều để cung tiến lễ vật. Tại đây, khi dâng lễ cho đức Vua, người xướng sẽ hô bằng tiếng Tày vùng Cao Bằng – một “hóa thạch” về âm điệu, ngôn ngữ cổ của họ Hoàng, họ Bế trước khi di cư, nhằm lưu giữ bản sắc và tránh họa tru di. Trong màn đối đáp, trò diễn, đức Vua sẽ được hô “tô mô Vạn Tuế”, một nghi thức chỉ có ở lễ hội này.
Buổi chiều, lễ hội tiếp tục với các trò diễn đại diện cho các nghề sĩ, nông, công, thương, ngư, tiều, canh, mục – những nghề thiết yếu đảm bảo đời sống mưu sinh, khẳng định tầm quan trọng của lao động trong xã hội.
Hành Vi Phản Cảm: Mất Đi Tinh Thần Bản Thân
Thời gian gần đây, lễ hội Ná Nhèm thu hút sự chú ý của rất nhiều du khách, nhưng đi kèm theo đó là những hình ảnh phản cảm, khi nhiều người – trong đó có cả phụ nữ – chụp ảnh với sinh khí thực nam với biểu cảm dung tục, không tôn trọng nghi lễ. Hành vi này không chỉ của một vài cá nhân mà trở thành xu hướng trên mạng xã hội, khiến dư luận lên án.
TS Bàn Tuấn Năng – người phục dựng lễ hội – bức xúc cho rằng: “Những người chụp ảnh dung tục đó không phải là người dân địa phương, họ không hiểu gì về lễ hội Ná Nhèm. Họ chỉ đến để chụp những bức ảnh mang tính dung tục, đưa lên mạng xã hội để cộng đồng quan tâm”. Ông nhấn mạnh rằng những hành động này đang làm mất đi ý nghĩa cao đẹp của lễ hội, gây bức xúc cho cộng đồng người dân sở tại và những người đã dành nhiều công sức để phục dựng. Đây cũng là hệ lụy khi mạng xã hội đi trước truyền thông chính thống, hướng dư luận theo chiều hướng tiêu cực, biến một nghi lễ thiêng liêng thành trò cười.
Việc du khách tự ý dung tục hóa lễ hội, bỏ qua sự thiêng liêng của nó, cho thấy sự thiếu hiểu biết và thiếu tôn trọng văn hóa bản địa. Điều đáng buồn là thông điệp về bài học lịch sử bi thương và giá trị nhân văn tài hoa trong sáng tạo mật mã văn hóa của các bậc tiền nhân đã bị che mờ bởi những bức ảnh phản cảm.
Giá Trị Di Sản và Bài Học Bảo Tồn
Lễ hội Ná Nhèm không chỉ là một hoạt động văn hóa hàng năm, mà còn là một di sản sống, lưu giữ hồn cốt của một dòng họ và cả một thời kỳ lịch sử. Giá trị của nó nằm ở sự kết hợp giữa tín ngưỡng, nghệ thuật và ký ức tập thể. Việc phục dựng lễ hội do TS Bàn Tuấn Năng và người dân địa phương thực hiện là một nỗ lực đáng trân trọng nhằm giữ lửa cho những giá trị sắp mai một.
Để bảo tồn lễ hội, cần có sự hợp tác giữa chính quyền, người dân và du khách. Các biện pháp như tăng cường tuyên truyền về ý nghĩa lễ hội, xây dựng quy tắc ứng xử cho khách tham quan, và tổ chức các buổi chia sẻ kiến thức trước khi diễn ra lễ hội là rất cần thiết. Du khách cần được nhắc nhở rằng họ đang tham gia vào một nghi lễ thiêng liêng, không phải một điểm check-in để tạo ảnh phản cảm.
Lễ hội Ná Nhèm là minh chứng cho sức mạnh của văn hóa dân tộc trong việc vượt qua thời gian và sóng gió. Nó nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc tôn trọng, bảo tồn và truyền lại những giá trị truyền thống cho thế hệ sau. Nếu bạn quan tâm đến những câu chuyện văn hóa độc đáo khác, hãy tìm hiểu thêm tại soctrangtourism.vn.
Kết Luận
Lễ hội Ná Nhèm ở Lạng Sơn là một phần không thể thiếu trong bản đồ văn hóa Việt Nam, mang trong mình những câu chuyện lịch sử đầy bi thương và ý nghĩa nhân văn sâu sắc về khát vọng sinh tồn và phồn thực. Tuy nhiên, những hành vi phản cảm của một bộ phận du khách đang làm xói mòn tinh thần nguyên bản của lễ hội. Đã đến lúc chúng ta cùng nhau nâng cao nhận thức, tôn trọng và bảo vệ những di sản văn hóa phi vật thể quý giá này, để lễ hội Ná Nhèm mãi là niềm tự hào, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người với cội nguồn dân tộc.
Cập Nhật Lúc Tháng 2 24, 2026 by Xuân Hoa
