Ngày mùng 5 Tết là một trong những ngày quan trọng trong dịp Xuân, đánh dấu sự kết thúc của những ngày Tết truyền thống và bước đầu vào năm mới với nhiều hoạt động tín ngưỡng. Việc cúng giỗ, cúng tổ tiên trong ngày này mang ý nghĩa sâu sắc về lòng biết ơn và bảo tồn văn hóa dân tộc. Bài viết này sẽ tổng hợp chi tiết các nghi lễ cúng phổ biến, món ăn, vật phẩm cúng và ý nghĩa văn hóa của ngày mùng 5 Tết, giúp bạn hiểu rõ và thực hiện đúng truyền thống.
Có thể bạn quan tâm: Mùng 3 Cúng Gà Trống Hay Gà Mái? Phân Tích Chi Tiết
Tóm tắt nhanh thông minh
Ngày mùng 5 Tết thường được xem là thời điểm “tiếp nạp” hay “cúng tạ” sau những ngày Tết sum họp. Nhiều gia đình thường tổ chức cúng để tri ân các vị thần đất, thổ cung, ông Công ông Táo hoặc tổ tiên, tùy theo phong tục địa phương. Các nghi lễ chủ yếu hướng đến việc cầu an, may mắn và sự thịnh vượng cho gia đình trong năm mới, đồng thời thể hiện lòng thành kính với đất trời và tổ tiên. Món cúng thường đơn giản nhưng đầy đủ, với hoa quả, bánh mứt, và các món ăn truyền thống. Việc cúng cần được thực hiện vào buổi sáng, với tâm thế trang trọng, thể hiện sự tôn kính.
Có thể bạn quan tâm: Món Canh Chay Cúng Là Gì? Tổng Tất Tần Tật Về Món Ăn Vặt Phổ Biến
Nguồn gốc và ý nghĩa văn hóa của ngày mùng 5 Tết
Ngày mùng 5 Tết Âm lịch, còn gọi là ngày “tiếp nạp” hoặc “cúng tạ”, có nguồn gừng từ phong tục nông nghiệp cổ đại. Sau ba ngày Tết chính (30, mùng 1, mùng 2), đây là thời điểm để gia đình “tiếp” lại các vị thần, vị tổ tiên đã được mời về dịp Tết. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, ý nghĩa cốt lõi của ngày này là sự kết thúc chu kỳ lễ hội và bước đầu vào năm làm việc bình thường. Nó không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn là biểu tượng của sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên và tổ tiên.
Trong nhiều vùng miền, ngày mùng 5 được xem là ngày “vía” của các vị thần đất, do đó, cúng thổ cung là phổ biến. Một số nơi lại coi đây là ngày cúng “ông Công ông Táo” (vị thần quản lý bếp) sau khi các vị này đã về trời báo cáo công việc của gia chủ vào ngày 23 tháng Chạp. Sự đa dạng này phản ánh tính địa phương trong văn hóa Việt, nơi mỗi vùng miền có cách thể hiện tín ngưỡng riêng nhưng vẫn xoay quanh trục tâm lòng biết ơn và cầu xin bình an.
Có thể bạn quan tâm: Mâm Trái Cây Cúng Giỗ: Ý Nghĩa, Cách Làm Và Những Điều Cần Biết
Các nghi lễ cúng phổ biến vào mùng 5 Tết
Cúng thổ cung (thần đất)
Đây là nghi lễ phổ biến nhất ở nhiều địa phương, đặc biệt là nông thôn. Thổ cung được xem là vị thần bảo hộ làng xã, gia đình, mang lại bình an, mùa màng. Vào buổi sáng mùng 5, gia chủ sẽ dâng lễ trước bàn thờ thổ cung (thường đặt ở góc nhà, nơi cao nhất hoặc nơi có bát hương). Lễ cúng thường bao gồm:
- Hương hoa: Nến, nhang, hoa cúc, hoa mai (tuỳ theo vùng).
- Món ăn: Cơm nếp, canh chua, thịt luộc, đậu hũ, xôi, bánh mứt. Món ăn cần đơn giản, dễ làm, thể hiện sự thành tâm.
- Rượu và trái cây: Rượu (nếu có), trái cây như xoài, chuối, bưởi.
Khi cúng, gia chủ thắp hương, khấn vái, cám ơn thổ cung đã phù hộ độ trì trong năm cũ và cầu xin tiếp tục che chở cho gia đình trong năm mới, mưa thuận gió hòa, việc làm hanh thông. Sau khi cúng, người nhà sẽ cùng nhau ăn lễ, coi đây là bữa cơm sum họp.
Cúng ông Công ông Táo
Một số gia đình, nhất là những nhà có bếp truyền thống, có thể tổ chức cúng ông Công ông Táo vào mùng 5 Tết. Đây là nghi lễ “tiếp nạp” các vị thần sau khi họ đã về trời báo cáo vào ngày 23 tháng Chạp. Lễ cúng tương tự như lễ cúng ngày 23, nhưng nhấn mạnh vào việc cảm ơn và tiếp đón ông Công ông Táo quay trở lại trông coi bếp. Món cúng thường có bánh kẹo, trái cây, và đặc biệt là bát xôi (thường là xôi đậu xanh hoặc xôi gấc), thể hiện sự tôn kính.
Cúng bà chúa Xứ (nếu có)
Ở một số vùng, đặc biệt là miền Trung và Nam Bộ, ngày mùng 5 Tết có thể trùng với ngày giỗ bà chúa Xứ (chúa biển, chúa sông) của một số làng chài, làng nghề ven sông biển. Nếu gia đình có bà chúa Xứ trong bản thân văn hóa làng, họ sẽ tổ chức cúng lễ với các món ăn đậm chất biển như cá, tôm, cùng cơm nếp và hoa quả, cầu mong một năm mới được mưu sinh dễ dàng, mưa thuận gió hòa trên sông nước.
Món ăn và vật phẩm cúng phổ biến
Không phức tạp như ngày Tết nguyên đán, lễ cúng mùng 5 thường đơn giản, thiết thực. Dưới đây là những món ăn và vật phẩm thường thấy:
- Cơm nếp: Luôn là món chính, tượng trưng cho sự sum vầy, no ấm.
- Canh chua: Món canh thanh đạm, dễ ăn, có thể là canh chua cá, canh chua me, tượng trưng cho sự tươi mới, trong lành.
- Thịt luộc (thường là thịt heo hoặc thịt gà): Thể hiện sự dư dả, thịnh vượng.
- Đậu hũ chiên: Món ăn phổ biến, dễ mua, biểu thị sự giản dị.
- Xôi: Có thể là xôi đậu xanh, xôi gấc, tượng trưng cho may mắn, sung sướng.
- Bánh mứt, bánh kẹo: Để tiếp khách, thể hiện sự hiếu khách.
- Trái cây: Xoài, chuối, bưởi, thanh long… tượng trưng cho sự tràn đầy năng lượng, sum suê.
- Hương hoa: Nến, nhang, hoa cúc, hoa mai, hoa đào (tuỳ mùa và vùng).
- Rượu (nếu có): Dùng để cúng, nhưng nhiều gia đình hiện đại thay bằng nước trái cây.
Lưu ý quan trọng: Không cần phải dọn một mâm cỗ cung đình như ngày Tết. Sự đơn giản, sạch sẽ, tươi ngon là quan trọng nhất. Trái cây nên chọn loại chín, đẹp mắt. Món ăn nên là những món gia đình thường ăn, thể hiện sự chân thành.
Có thể bạn quan tâm: Mùng 3 Tháng 3 Âm Lịch Cúng Gì? Tổng Hợp Ý Nghĩa, Phong Tục Và Lễ Hội
Lễ cúng theo vùng miền: Sự đa dạng trong phong tục
Phong tục cúng ngày mùng 5 Tết không đồng nhất trên cả nước, phản ánh đặc trưng văn hóa từng vùng.
Miền Bắc (Đồng bằng và thành thị)
Ở miền Bắc, ngày mùng 5 thường gắn liền với cúng thổ cung. Nghi lễ được thực hiện vào buổi sáng, gia chủ (thường là người đàn ông trưởng tuổi) đứng trước bàn thờ thổ cung, thắp hương, khấn rằng gia đình đã trải qua một năm an lành, nay tiếp tục cầu xin thổ cung phù hộ. Sau khi cúng, cả nhà cùng ăn lễ. Ở một số làng cổ, còn có phong tục “mở cửa” sau Tết, hay cúng để cầu may cho việc làm ăn. Món cúng đơn giản, nhiều khi chỉ có cơm nếp, canh, thịt luộc và xôi.
Miền Trung (Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam…)
Miền Trung có nhiều làng nghề và làng chài, nên phong tục phức tạp hơn. Ngoài cúng thổ cung, nhiều nơi còn cúng bà chúa Xứ nếu làng có đình, đền thờ bà. Lễ cúng trang trọng hơn, với mâm cỗ đầy đủ, có thể có nem, chả, các món đặc sản địa phương. Ở Huế, có phong tục “cúng vía” các vị thần bản địa vào ngày này, nhấn mạnh vào sự tôn sùng địa thần. Người dân miền Trung rất coi trọng việc giữ gìn truyền thống, nên nghi lễ được thực hiện rất nghiêm túc.
Miền Nam (Đồng bằng sông Cửu Long)
Miền Nam với nền văn hóa đa dạng (Kinh, Hoa, Chăm, Khmer) có nhiều biến thể. Ở các vùng người Kinh, cúng thổ cung vẫn phổ biến. Ở các khu vực có cộng đồng Hoa, ngày mùng 5 có thể gắn với cúng “Thần Tài” (thần của tài lộc) hoặc các vị thần trong bản thân văn hóa Trung Hoa. Ở các làng Chăm, Khmer, có thể có nghi lễ riêng với ảnh tượng thần, dâng cúng theo nghi thức Hồi giáo hoặc Phật giáo. Món cúng thường có nước mắm, các món chua thanh (canh chua), và nhiều loại bánh.
Điểm chung: Dù vùng nào, mục đích cuối cùng vẫn là cầu an, bình yên và thịnh vượng cho gia đình, làng xã. Sự khác biệt chỉ nằm ở cách thức và đối tượng cúng.
Lưu ý quan trọng khi cúng ngày mùng 5 Tết
Để nghi lễ cúng được trang trọng và ý nghĩa, bạn cần lưu ý:
- Thời điểm: Nên cúng vào buổi sáng (khi mặt trời mọc), khi không khí trong lành, tượng trưng cho sự khởi đầu mới. Tránh cúng quá muộn trong ngày.
- Tâm thế: Cúng là thể hiện lòng thành tâm, không phải là nghi thức hình thức. Hãy chuẩn bị mâm lễ sạch sẽ, tươm tất với tấm lòng biết ơn.
- Sự đơn giản: Không cần phải dọn một mâm cỗ quá cầu kỳ, tốn kém. Quan trọng là ý nghĩa. Nhiều gia đình hiện đại chỉ cần một bát xôi, một ít trái cây và hương hoa.
- Sau khi cúng: Sau khi khấn vái, cả nhà cùng nhau ăn lễ. Đây là dịp để sum họp, chia sẻ câu chuyện và gắn kết tình cảm.
- Về sau: Sau khi cúng, có thể dọn dẹp, nhưng không nên vứt bừa bãi. Hương thơm, tro bàn có thể đổ ở nơi sạch sẽ, hoặc cho theo thói quen địa phương (như đổ dưới gốc cây).
- Không cúng quá nhiều nơi: Tránh tình trạng cúng Ông Công ông Táo rồi cúng thổ cung rồi cúng bà chúa Xứ một cách máy móc. Hãy chọn nghi lễ phù hợp với phong tục gia đình và địa phương. Quan trọng là sự thành tâm, không phải số lượng nghi lễ.
Mùng 5 Tết và du lịch văn hóa: Cơ hội trải nghiệm
Ngày mùng 5 Tết cũng là thời điểm nhiều du khách trong và ngoài nước có cơ hội trải nghiệm văn hóa cúng Tết đích thực. Các làng nghề truyền thống, khu du lịch sinh thái, hay làng cổ thường tổ chức các tour trải nghiệm du lịch văn hóa Tết, trong đó có phần mô phỏng hoặc tham gia cúng thổ cung, cúng gia tiên. Điều này giúp du khách hiểu sâu hơn về tín ngưỡng dân gian Việt.
Nếu bạn đang lên kế hoạch du lịch vào dịp Tết, hãy tìm hiểu các điểm đến có chương trình văn hóa Tết đặc sắc. Ví dụ, các làng chài ở miền Trung, các làng nghề làm bánh kẹo ở miền Bắc, hay các đình chùa cổ ở miền Nam. Bạn có thể tham khảo những thông tin tổng hợp về các tour du lịch văn hóa Tết từ các trang web uy tín như soctrangtourism.vn để có cái nhìn tổng quan về các hoạt động.
Kết luận
Ngày mùng 5 Tết không chỉ là ngày lễ tín ngưỡng đơn thuần mà còn là dịp để mỗi gia đình nhìn lại, tri ân và hướng về một năm mới với tâm thế bình an. Việc cúng gì trong ngày mùng 5 Tết phụ thuộc vào phong tục địa phương và truyền thống gia đình, nhưng xuyên suốt là sự thành tâm, đơn giản và ý nghĩa. Hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa của các nghi lễ này sẽ giúp chúng ta bảo tồn di sản văn hóa dân tộc một cách ý nghĩa, đồng thời gìn giữ sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Dù bạn thực hiện nghi lễ theo cách nào, hãy luôn giữ trong lòng sự tôn kính và biết ơn, bởi đó mới là cốt lõi của mùng 5 Tết cúng gì.
Cập Nhật Lúc Tháng 2 26, 2026 by Xuân Hoa
